කල් ඉකුත් වූ (Expire වුණු) බෙහෙත් පාවිච්චි කළොත් ඇත්තටම මොකද වෙන්නේ? - සම්පූර්ණ පැහැදිලි කිරීම

Image Prompt 1: Pharmacist pointing at expiry date.

අපේ නිවෙස් වල ඇති බෙහෙත් පෙට්ටියේ අනිවාර්යයෙන්ම කාලයක් තිස්සේ ඉතිරි වුණු බෙහෙත් කාඩ් එකක් හෝ පැණි බෝතලයක් තිබෙන්නට පුළුවන්. හදිසි අසනීපයක්, උණක් හෝ හිසරදයක් ආවම අපි ඉක්මනින්ම කරන්නේ ඒ බෙහෙත් පෙට්ටිය අවුස්සලා බලන එකයි. නමුත් ඔබ අතට ගත් බෙහෙත් කාඩ්පතේ ඇති Expiry Date (කල් ඉකුත්වීමේ දිනය) පහු වෙලා නම් ඔබ කුමක්ද කරන්නේ?

ගොඩක් දෙනෙක්ගේ හිතේ තියෙන ලොකුම බය තමයි, "කල් ඉකුත් වුණු ගමන්ම බෙහෙත් ඔක්කොම භයානක වසක් බවට පත්වෙනවා" කියන එක. නමුත් වෛද්‍ය විද්‍යාත්මක සත්‍යය එය නොවේ. HealthWise Lanka අපගේ අද ලිපියෙන් අපි කතා කරන්නේ, Expire වුණු ඖෂධයක් ශරීරගත වූ විට ඇත්තටම සිදුවන ක්‍රියාවලිය පිළිබඳවයි.

බෙහෙත් වල කල් ඉකුත්වීමේ දිනය (Expiry Date) යනු කුමක්ද?

ඖෂධ සමාගමක් විසින් බෙහෙත් කරලක්, පෙත්තක් හෝ පැණියක් නිෂ්පාදනය කළ පසු, එම ඖෂධයේ ගුණාත්මකභාවය, ආරක්ෂිත බව සහ එහි සක්‍රීයතාවය (Potency) 100% ක්ම නොවෙනස්ව පවතින කාල සීමාව දැඩි පරීක්ෂණ වලට ලක් කරනවා. ඔබේ බෙහෙත් කාඩ්පතේ සටහන් කර ඇති Expiry Date එකෙන් පෙන්වන්නේ එම උපරිම ගුණාත්මකභාවය සහතික කළ හැකි අවසාන දිනයයි.

1979 වසරේ සිට ඇමරිකාවේ FDA (ආහාර සහ ඖෂධ පරිපාලනය) ආයතනය විසින් නීතියක් ලෙස සෑම ඖෂධයකටම කල් ඉකුත්වීමේ දිනයක් සඳහන් කිරීම අනිවාර්ය කර තිබෙනවා.

Expire වුණු ගමන්ම බෙහෙත් වසක් බවට පත්වෙනවාද?

Image Prompt 2: 3D macro animation of fading antibiotic capsule.

මෙය සමාජයේ මුල් බැසගත් ලොකුම මිථ්‍යාවක්. අපගේ HealthWise Lanka ඩිජිටල් ඖෂධවේදියා නිතරම මතක් කරන පරිදි, සාමාන්‍ය බෙහෙත් වර්ගයක් (උදාහරණයක් ලෙස පැරසිටමෝල් වැනි වේදනා නාශකයක්) කල් ඉකුත් වූ පමණින් එය ක්ෂණිකව වසක් බවට පත් වෙන්නේ නැහැ.

නමුත්, නියමිත දිනය පහු වූ පසු සිදුවන්නේ එම ඖෂධයේ රසායනික සංයුතිය ක්‍රමයෙන් බිඳ වැටෙන්නට පටන් ගැනීමයි. හරියටම කිව්වොත්, උණුසුම් තේ කෝප්පයක් ටික වෙලාවක් යද්දී නිවිලා යනවා වගේ, බෙහෙතේ තියෙන 'සැර' හෙවත් රෝගය සුව කිරීමේ හැකියාව ක්‍රමයෙන් අඩු වී යනවා.

සැඟවුණු අවදානම: ගුණය අඩුවීම මාරාන්තික විය හැක්කේ ඇයි?

බෙහෙත වසක් නොවුණත්, එහි ගුණය අඩුවීම නිදන්ගත රෝගීන්ගේ ජීවිතයට දැඩි තර්ජනයක් විය හැකියි.

• හෘදයාබාධ සහ අධික රුධිර පීඩනය: මේවා සඳහා ගන්නා ඖෂධ වල ගුණය අඩු වී ඇත්නම්, ඉන් බලාපොරොත්තු වන ආරක්ෂාව නොලැබී යාමෙන් හදිසි ආඝාතයක් (Stroke) වැනි තත්ත්වයක් ඇතිවෙන්න පුළුවන්.
• දියවැඩියාව (Insulin): කල් ඉකුත් වූ ඉන්සියුලින් භාවිතයෙන් රුධිරයේ සීනි මට්ටම නිසි ලෙස පාලනය නොවන අතර එය කෝමා තත්ත්වයක් දක්වා දුරදිග යා හැකියි.

කල් ඉකුත් වූ විට ඇත්තටම විෂක් බවට පත්වන ඖෂධ මොනවාද?

අවවාදයි! මෙම ඖෂධ භයානක විය හැක

සමහර බෙහෙත් වර්ග කල් ඉකුත් වූ පසු හුදෙක් ගුණය අඩුවීමක් පමණක් නොව, සැබැවින්ම ශරීරයට හානිකර විෂ ද්‍රව්‍ය (Toxic substances) බවට පරිවර්තනය වෙනවා. පහත දැක්වෙන්නේ එවැනි ඖෂධ කිහිපයකි:

• ටෙට්‍රාසයික්ලින් (Tetracycline): මෙය ඉතා ප්‍රචලිත ප්‍රතිජීවක (Antibiotic) ඖෂධයකි. මෙය කල් ඉකුත් වූ පසු පානය කළහොත්, එහි ඇති රසායනික ද්‍රව්‍ය බිඳ වැටී වකුගඩු වලට දැඩි ලෙස හානි කරන විෂක් බවට පත්වෙනවා. මෙය Fanconi syndrome නම් භයානක වකුගඩු අක්‍රිය වීමේ රෝගී තත්ත්වයට පවා හේතු විය හැකියි.
• ඇස්ප්‍රීන් (Aspirin): කල් ඉකුත් වූ ඇස්ප්‍රීන් පෙති වලින් විනාකිරි වලට සමාන සැර ගන්ධයක් වහනය වේ. ඊට හේතුව එම ඖෂධය බිඳ වැටී 'ඇසිටික් අම්ලය' (Acetic acid) බවට පත්වීමයි. කල් ඉකුත් වූ ඇස්ප්‍රීන් භාවිතය ආමාශයට දැඩි ලෙස හානි කළ හැකි අතර, දරුණු ආමාශයික රුධිර වහනයන් (Stomach bleeding) ඇති කිරීමටද හේතු වේ.
• නයිට්‍රොග්ලිසරින් (Nitroglycerin): හෘදයාබාධ ඇති රෝගීන් පපුවේ වේදනාව එනවිට දිව යට තබාගන්නා මෙම පෙති කල් ඉකුත් වූ විගස ඉතා වේගයෙන් එහි ක්‍රියාකාරීත්වය සම්පූර්ණයෙන්ම නැති වී යයි. මෙය සෘජු විෂක් නොවුණත්, හදිසි අවස්ථාවකදී මෙය භාවිත කළහොත් එය රෝගියාගේ මරණයට පවා හේතු විය හැක.

දියර වර්ගයේ ඖෂධ ගැන ඔබ විශේෂයෙන් දැනගත යුතුම දේ

Image Prompt 3: Cinematic close-up of expired liquid medicine with bacteria.

පෙති හෝ කරල් (Tablets & Capsules) වලට වඩා, දියර ලෙස පවතින ඖෂධ කල් ඉකුත් වූ පසු භාවිත කිරීම ඉතාම අනතුරුදායකයි.

• ඇස් වලට දාන බිංදු (Eye Drops): කල් ඉකුත් වූ පසු මේවායේ බැක්ටීරියා වර්ධනය විය හැකි අතර, ඒවා භාවිත කිරීමෙන් ඇසේ දෘෂ්ටියට පවා ස්ථිර හානි සිදුවිය හැක.
• පැණි වර්ග (Syrups): කුඩා දරුවන්ට ලබා දෙන පැණි වර්ග කල් ඉකුත් වූ පසු දිලීර (Fungus) බැඳීමට ඇති ඉඩකඩ වැඩිය.
• එන්නත් (Injections): දියරයේ වර්ණය වෙනස් වී ඇත්නම් හෝ කුඩා අංශු පාවෙනවා නම් කිසිවිටෙකත් භාවිත නොකළ යුතුය.

ගබඩා කරන විදිහත් Expiry Date එකට බලපානවාද?

ඖෂධ කාඩ්පතේ Expiry Date එක කොතරම් කල් තිබුණත්, ඔබ එය ගබඩා කරන ආකාරය වැරදි නම් එය නියමිත දිනට පෙර නරක් විය හැක.

• තාපය සහ ආලෝකය: අව්ව වැටෙන ජනේලයක් අසල හෝ වාහනයක් ඇතුළේ ඖෂධ තැබීමෙන් ඒවා ඉක්මනින් විනාශ වේ.
• තෙතමනය: බොහෝ දෙනෙක් නාන කාමරයේ (Bathroom cabinet) බෙහෙත් ගබඩා කළත්, එහි ඇති තෙතමනය බෙහෙත් වලට ඉතා අහිතකරයි.

බෙහෙත් සෑම විටම සෘජු හිරු එළිය නොවැටෙන, වියළි, සිසිල් ස්ථානයක ගබඩා කිරීම අත්‍යවශ්‍යයි.

නිතර අසන ප්‍රශ්න (FAQ)

ප්‍රශ්නය: මාසයක් පමණ කල් ඉකුත් වූ පෙත්තක් බිව්වාට කමක් නැද්ද?

පිළිතුර: එසේ කිරීම නිර්දේශ කළ නොහැක. විශේෂයෙන්ම ජීවිතාරක්ෂක ඖෂධ (හෘද රෝග, ඇදුම සඳහා ගන්නා ඖෂධ) නම් කිසිවිටෙකත් එසේ නොකළ යුතුය.

ප්‍රශ්නය: පරණ බෙහෙත් නිවැරදිව විනාශ කරන්නේ කොහොමද?

පිළිතුර: පරණ බෙහෙත් වැසිකිළියට දැමීමෙන් වළකින්න (එය පානීය ජල මූලාශ්‍ර වලට එකතු විය හැක). පෙති කුඩු කර පස් හෝ තේ කුඩු රොඩු සමඟ කලවම් කර කසළ බඳුනකට බැහැර කිරීම වඩාත් සුදුසුයි.

අවසාන නිගමනය

ඔබේ නිවසේ පරණ බෙහෙත් තිබෙනවා නම්, "මේක බිව්වොත් වසක් වෙයිද නැද්ද?" කියා හිත හිත ඉන්නේ නැතුව ඒවා වහාම ඉවත් කරන්න. කුමන හෝ අසනීපයක් වූ විට අනිවාර්යයෙන්ම වෛද්‍යවරයෙකුගේ හෝ සුදුසුකම් ලත් ඖෂධවේදියෙකුගේ උපදෙස් මත අලුත් ඖෂධ පමණක් ලබාගන්න. ලෙඩක් හොඳ කරන්න ගිහින් ඇඟට අලුත් ලෙඩක් දාගන්න එපා!

මෙම තොරතුරු ප්‍රයෝජනවත් වුණාද?

තවත් මෙවැනි වෛද්‍ය තොරතුරු සරලව සහ නිවැරදිව දැනගන්න අනිවාර්යයෙන්ම අපගේ YouTube වීඩියෝව නරඹන්න!

📺 වීඩියෝව නැරඹීමට මෙතැන Click කරන්න